استوانۀ حق

بسمه تعالی

استوانۀ حق

بررسی تأثیر مبانی اسلام به عنوان پایۀ تشکل‌های اسلامی

محسن گلپايگاني

 

بی تردید وجود تشکل‌های اسلامی در میان جوامع اسلامی، یکی از علل پایداری و تأثیرگذاری حرکت‌های اسلامی بوده است. به عنوان مثال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، این تشکل‌ها پایگاه مناسبی برای پاسداری از ارزش‌ها و مبانی اسلامی در جامعه و کانونی برای مبارزه با رژیم پهلوی محسوب می‌شدند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز این تشکل‌ها علاوه بر کارکردهای نظری و فکری در عرصه‌های علمی و سیاسی، به یکی از پرطرفدارترین و تعیین کننده‌ترین جریان‌های سیاسی در جهت‌گیری‌های اجتماعی و سیاسی کشور تبدیل شدند.

مؤلفه‌های اساسی تشکل‌ها

در تکوين هر تشکل، از جمله تشکل‌های اسلامی، مجموعه عواملي دخيل‌اند که فقدان يکي از آنها، علي‌رغم وجود عوامل ديگر، منتهي به عدم شکل‌گيري و يا شکست تشکل مي‌گردد. اين عوامل چهار عنصر است: ايدئولوژي، رهبري، سازماندهي (به معنای اهداف، استراتژی‌ها و دستور عملکردها) و نیروی انسانی.

اسلام و ایدئولوژی اسلامی، رکن اساسی تشکل‌های اسلامی

تشکل‌های اسلامی، ویژگی‌های نظام‌های مبتنی بر اسلام را دارا هستند. یعنی آنچه لازمۀ نظام‌های مبتنی بر اسلام است، در این تشکل‌ها وجود دارد. در تشکل‌های اسلامی، اسلام پایۀ تشکل و ایدئولوژی اساسی آن به حساب می‌آید که مبتني بر يک نظام ارزشي مختص به خود است.

در اين نظام ارزشي، ويژگي‌ها و مشخصه‌هاي جامعۀ آرماني عرضه شده و مبتنی بر آن، شيوه‌ها و راهکارهاي عملي دگرگون‌سازي جامعه در جهت دستيابي به جامعۀ آرماني را ارائه مي‌دهند. اسلام در مقايسه با ساير مکاتب، ملاک‌ها و معيارهاي ويژه‌اي دارد که با آنچه امروزه در جهان متداول است، متفاوت مي‌باشد. ویژگی‌های تشکل‌های مبتنی بر اسلام بدین شرح است:

۱ خداگرایی در تمامی شئون: هدف از ایجاد تشکل‌ها در نظام‌های مختلف، متفاوت است. در جوامع سکولار نهایت هدفی را که می‌توان متصور شد، تأمین سعادت و آرامش دنیوی و تهیه و فراهم نمودن نیازهای مادی است؛ اما در تشکل‌های اسلامی، غایت و نهایت، سعادت و کمال دنیوی و اخروی جامعه است. نظام اعتقادي اسلام، نقش مهمي در موضع‌گيري انسان در عرصۀ نهادی و تشکلی دارد. هر چه نیروی انسانی تشکل‌ها از نظر اعتقادی و خداگرایی در درجۀ بالاتری باشند و مسیر رشد را در عرصۀ خدامحوری طی کنند، به همان اندازه اهداف، استراتژی‌ها و عملکردهای تشکل‌ها سمت و سوی الهی پیدا کرده و راه نیل به سعادت اخروی را آسان‌تر می‌پیمایند.

۲ معنویت‌گرایی: يكي از تفاوت‌هاي اساسي تشکل‌های اسلامي با ساير نهادهای جهان، وجود مؤلفه‌اي به نام معنويت، اخلاص و «براي خدا كار كردن» در متن آن است. يكي از راه حل‌هاي برون رفت از بعضي چالش‌هاي سياسي و بي اخلاقي‌ها، ترزيق دوبارۀ اين مؤلفه و احياي آن در ادبيات و رفتار تأثیرگذاران جامعه است.

۳ اخلاق‌گرایی: یکی از تفاوت‌های اصلی مدل تشکیلات اسلامی با سایر تشکل‌ها در جهان، سوای ماهیت کلی دیدگاه‌ها و جهان‌بینی‌های متفاوت، رعایت اخلاق اسلامی است. اخلاق تشکیلاتی را می‌توان به صورت پایبندی و التزام افرادی که در آن تشکیلات نقش دارند، به بایدها و نبایدهای گرفته شده از شرع، عقل و عرف در زمینۀ اخلاق تعریف کرد. جایگاه اخلاق در تشکیلات اسلامی، جایگاه ویژه‌ای است و تفاوت جایگاه اخلاق در جامعه در دين اسلام، نسبت به سایر ادیان و نظامات اجتماعی، به توجه ویژه و قابل توجه دین اسلام به رعایت اخلاق و آداب اسلامی در همۀ زمینه‌های زندگی برمي‌گردد. اسلام عرصه‌هایی هم‌چون نهادها و تشکل‌ها را فراموش نکرده است و روش‌ها و منش‌های مربوط به این حوزه را نیز به درستی و دقت تبیین نموده است.

یکی از آفات اخلاقی در کار تشکیلاتی، فراموشی معنویت است. این جمله شهید بهشتی که «کار در تشکیلات بایستی آهنگ عبادت داشته باشد» را نباید فراموش کرد. آفت دیگر قدرت‌طلبی در فضای تشکیلات است. این صفت زشت، نابود کنندۀ کلیت تشکیلات است.

۴ تقوای تشکیلاتی: مهم‌ترين ركن در تقواي تشکیلاتی، صادقانه و دردمندانه عمل كردن است. کار تشکیلاتی ممزوج با اين تقوا منشاء بركات و ثمرات مادي و معنوي در جامعه خواهد بود و جامعه بر اساس این  سياست، به سوي سعادت حقيقي حرکت خواهد کرد.

۵ عدم فردگرایی و کار جمعی برای نیل به اهداف الهی: تشکیلات اسلام محور و خداگرا، به منافع شخصی نگاه نداشته و با فعالیت جمع‌گرایانه، درصدد برآوردن منافع الهی تشکیلات و رسیدن خود و رساندن دیگران به سعادت اخروی است.

۶ بازدارندگی از تعدی به حقوق جامعه و دیگر انسان‌ها: برخلاف تشکیلات غیراسلامی یا به ظاهر اسلامی مانند داعش.

۷ داشتن روحیه جهادی: اسلام در پیروی از مسیر حق و حقيقت، پيروان خود را به جهاد با جان و مال دعوت مي‌کند. آنچه در تفکر جهادی قابل توجه است، ویژگی‌هایی است که در جهاد وجود دارد. کلیدی‌ترین ویژگی‌های جهاد، ابتدا عمل کردن برای مقابله با دشمن است. ویژگی دیگر تلاش مضاعف همراه با ایثار و از خود گذشتگی است. بنابراین با توجه به ویژگی‌های جهاد، می‌توان خصوصیات تشکل‌های اسلامی که در آنها روحیۀ جهادی وجود دارد را در چند کلمه خلاصه کرد: اقدام جهت مقابله با دشمن، تلاش مضاعف، ایثار، مدیریت جهادی و اقدام برخاسته از دردمندی و احساس مسئولیت.

ابزارهای اسلامی در پایداری تشکل‌های اسلامی

تشکل‌های اسلامی با بهره‌گیری از برخی ابزارهایی که اسلام برای پایداری، رشد و نفوذ تفکر تشکیلاتی در نظر گرفته است، قادر خواهند بود به حیات و پایداری خویش ادامه داده و به قدرت و نفوذ خود بیافزایند. برخی از این ابزارها عبارتند از:

۱ شعارهاي آرماني اسلام: از قبيل آزادي، برابري، برادري و عدالت خواهي، مایۀ حیات تشکل‌های اسلامی است.

۲ رهبري: این امر از ديگر شاخص‌هاي اسلام در تشکل‌های مذهبی محسوب مي‌شود. رهبري، نقش هماهنگ کنندۀ اصلي نيروهاي درگير را ايفا مي‌کند. رهبر، نظريه‌پرداز یک تشکل است و ضرورت وجود رهبري در مباني انديشۀ سياسي اسلام، امري انکارناپذير است.

۳ نمادهاي اسلامي: نمادها نشانۀ همبستگي تشکل‌های اسلامی محسوب مي‌شوند. تاسوعا، عاشورا و اعياد اسلامي از جملۀ اين نمادها هستند.

 

کپی فقط با ذکر منبع مجاز می باشد

شما همچنین ممکن است بپسندید مطالب بیشتر از نویسنده